نیش حشرات

Azin Ebaadi

فرا رسیدن فصل تابستان در کنار دادن نوید تعطیلات و سفرهای تفریحی، همراه احتمال تماس ناخواسته با حشرات و گزیده شدن توسط نیش این موجودات ریز و مزاحم است. چگونگی برخورد با این تجارب ناخوشایند و دردآور- و گاهی هم خطرناک- در سطور بعد به اختصار توضیح داده می شود.

قبل از هرچیز باید گفت گزش حشرات همیشه و در هر حالتی باعث انتقال بیماری نمی شود و اکثریت گزش ها خطر چندانی در پی ندارند و نباید بیش از حد از آنها ترسید. البته از سوی دیگر برخی  گزیدگی ها هم بسیار خطرناک هستند و خطر جانی در پی دارند و باید به سرعت به آنها رسیدگی کرد و درمان شوند. حشرات گزنده زمانی انسان را نیش می‌زنند که یا قصد دفاع از خود یا قصد تغذیه از خون را دارند. برخی حشرات در زمان گزش، اسید فرمیک به بدن تزریق می‌کنند که باعث التهاب فوری پوست شده و اغلب موجب قرمزی و تورم در ناحیه گزیده شده می‌شود. واکنش نسبت به گزش حشرات معمولا تا چند روز باقی می‌ماند. ولی در برخی مواقع این اثرات تا 2 سال هم بر جای مانده و ممکن است گاهی با زخم‌های سرطانی بدخیم اشتباه شود.

چه حشراتی نیش می زندد؟
پشه ها، مگس ها، زنبور عسل، زنبور معمولی، برخی مورچه ها، برخی عنکبوت ها، کک، شپش و...از جمله حشراتی هستند که نیش می زنند.

1- مورچه ها: نیش بیشتر مورچه‌ها تنها درد کمی در ناحیه گزش ایجاد می‌کند، ولی برخی از گونه‌ها هستند که با وجود کوچکی، بسیار سمی بوده و حتی کشنده‌اند. مورچه‌های آتشین، گونه‌ای از مورچه‌ها هستند که بسیار مهاجم‌اند و گروهی حرکت کرده و در زمان گزش، ماده‌ای شیمیایی ترشح می‌کنند که سایر مورچه‌ها را با خبر می‌کند و بهترین راه در این حالت دور شدن سریع‌تر از آن محل است. مورچه‌های نقره‌ای دسته‌ای دیگر از مورچه‌ها هستند که بسیار اجتماعی بوده و به شکل گروهی حرکت می‌کنند. مورچه‌های رودخانه‌ای یا ارتشی، مورچه‌های خطرناکی هستند که در آفریقا یافت شده‌اند و در گروه‌های بزرگ در جنگل‌ها حرکت می‌کنند. آرواره‌های بسیار قوی داشته و در صورت محاصره شدن توسط آنها فرار از دست آنها دشوار بوده و قادرند بدن انسان را  پاره پاره کنند. مورچه‌های جهنده، گروه دیگری از مورچه ها هستند که قدیمی‌ترین نژاد مورچه روی زمین به شمار می‌روند. این مورچه ها بومی استرالیا بوده و دید خوبی که دارند آنها را خطرناک و حتی کشنده کرده است. نیش این مورچه ها علائم آلرژیک شدیدی ایجاد می‌کند. مورچه گلوله‌ای دردناکترین نیش را دارد و درد آن تا 24 ساعت ادامه می‌یابد. در صورت مشاهده این گونه‌ها، بهتر است هرچه سریع‌تر از محل تجمع آنها دور شد.

2- پشه‌ها: پشه‌ها همیشه و بالقوه جزو خطرناک ترین حشرات گزنده در سراسر جهان و بیشترین عامل انتقال بیماری‌های کشنده و واگیردار بوده و عامل مرگ سالانه ی میلیون‌ها نفر در جهان محسوب می‌شوند. پشه‌ها در محیط‌های مرطوب و نم دار بسرعت تولید مثل می‌کنند شاید صدای وزوز ناخوشایند شبانه ی این حشرات مزاحم ترین و آزارنده ترین مشکلی باشد که پشه ها ایجاد می کنند، ولی باید یادآوری کرد که پشه‌ها با استفاده از خرطومی که دارند خون طعمه خود را نیز می‌مکند، اما تغذیه از خون انسان یا جانوران، اولین غذاهای آنها نیست بلکه غذای اصلی آنها از شهد گیاهان بوده و به مکیدن خون به عنوان یک ماده مغذی اضافی مانند پروتئین و آهن بخصوص برای تولید مثل نیاز دارند. آنها معمولا با نزدیک شدن غروب و شب فعال‌ترشده و بیشتر به سمت طعمه‌های خود نزدیک می‌شوند. زمانی که پشه طعمه خود را پیدا می‌کند، روی پوست او نشسته و از بزاق خود به عنوان ضدانعقاد استفاده می‌کند تا خون رقیق شده و با خیال راحت آن را بمکد. بعد از تزریق بزاق در پوست طعمه، با استفاده از ساختار سوزنی‌شکل لوله‌مانندی که در ناحیه سرش قرار دارد و خرطوم نامیده می‌شود، سوراخی را در پوست فرد ایجاد کرده و خون را مکش می‌کند و تا پر شدن کامل شکمش از خون طعمه، به گزش ادامه می‌دهد. پیامد گزش نیش پشه چند دقیقه پس از آن، تنها خارش، درد و تورم ایجاد شده در موضع است.پشه‌ها به خاطر انتقال عوامل مختلف باکتریایی و ویروسی بیماری زا، جزو خطرناکترین و کشنده‌ترین حشرات در کره خاکی شناخته شده‌اند. از این جمله می توان به بیماری ویروس نیل غربی اشاره کرد که در حوزه ی رود نیل شایع بوده و با حمله به مغز و غشاهای اطراف آن باعث التهاب این مناطق شده و گاه نیز خطرناک و کشنده می شوند. عامل ایجاد مالاریا، تب زرد و نوعی کرم که قلب حیوانات خانگی را مبتلا می سازد نیز از طریق نیش پشه ها منتقل می شوند.

3- عنکبوت‌ها: تنها زمانی که احساس خطر کنند انسان را نیش می‌زنند. ولی فقط گونه‌های کمی از عنکبوت‌ها هستند که نیش‌های خطرناک دارند و در بیشتر مواقع به دنبال گزش عنکبوت آسیب چندانی وارد نشده و نیاز به اقدام فوری نیست. عنکبوت بیوه سیاه و عنکبوت قهوه‌ای دو گونه خطرناک عنکبوت‌ها هستند که نیش آنها می‌تواند کشنده باشد. عنکبوت سیاه در محیط‌های گرم و خشک بویژه زیرزمین‌ها، اتاق‌های زیر شیروانی یا زیر سینک های ظرفشویی یافت می‌شوند. نیش این حشره مشکلاتی همچون آنفلوآنزا ایجاد کرده و نیازمند اقدام اورژانسی است. سم این عنکبوت بسیار سمی و وابسته به نوروتوکسین‌هاست که احساس گرگرفتگی و سرما، سردردهای شدید، دردها و اسپاسم‌های شدید عضلانی، نبود حفظ تعادل، دشواری در تنفس، انقباض و تب بالا ایجاد می‌کند. کودکان بیشتر در معرض خطر هستند. موثرترین روش تا قبل از رساندن به مرکز درمانی شست و شوی محل با آب و صابون و بالا نگه داشتن عضو از سطح قلب جهت کاهش خون‌رسانی به عضو تا رساندن به مرکز درمانی است. عنکبوت قهوه‌ای به مراتب از گونه قبلی عنکبوت‌ها خطرناکتر بوده و سم مهلکتری دارد. این حشره در محل‌های تاریک و مرطوب و دور از چشم انسان‌ها زندگی می‌کند و بیشتر کنار جعبه‌های مقوایی، اتاق‌های زیر شیروانی، قفسه‌ها یا کشوها یافت می‌شود. از بین رفتن و مرگ بافت اطراف محل گزش، از برجسته‌ترین علامت‌های نیش آن به شمار می‌رود که درمان آن چند ماه زمان می‌برد. معمولا نیش اولیه قابل احساس نیست ولی 8 ساعت بعد درد شدیدی در ناحیه گزش حس می‌کنید که رفته رفته سیاه می‌شود. این مرحله ابتدایی «نکروز» یا سیاه شدن عضو گزیده شده است که مرگ بافت را به دنبال دارد. گاهی محل گزش آبی یا کبود شده و با حلقه سفیدی احاطه می‌شود. تاول‌های آبدار در موضع از علامت‌های آن است که به مرور خشک شده و ایجاد زخم می‌کند. فرد مصدوم اغلب حالت سرگیجه، تب و درد عضلانی داشته و تعداد کمی هم بر اثر این نیش جان خود را از دست می‌دهند. روش درمانی مناسبی که در مرکز درمانی روی چنین فردی انجام می‌گیرد، تزریق استروئیدهاست. گاهی هم مجبور می‌شوند عضو گزیده شده را قطع کنند.

4- زنبور: نیش زنبورها بسته به  وجود حساسیت نسبت به مواد موجود در نیش آنها  تنها می‌تواند دردناک بوده یا باعث مرگ شود. بهترین کار برای کاهش واکنش نسبت به سم نیش زنبور خارج کردن هر چه سریع‌تر نیش زنبور از محل گزش است. در صورت وجود حساسیت به نیش زنبور، فرد گزیده شده احتمالا دچار شوک آنافیلاکسی شده و جانش در معرض خطر قرار می‌گیرد. این حالت بیشتر در افرادی که سیستم ایمنی بسیار حساسی نسبت به سم دارند، اتفاق می‌افتد و در صورت گزیده شدن، شدیدا به سم واکنش نشان داده و این واکنش ممکن است در کل بدن ایجاد شود. بیشتر مرگ‌هایی که بر اثر گزش حشرات اتفاق می‌افتد در یک ساعت ابتدایی گزش رخ می‌دهد. بنابراین اقدامات اولیه بسیار مهم‌ است. علائمی که به دنبال نیش زنبور ایجاد می‌شود درد آنی، ‌قرمزی، تورم و خارش در ناحیه گزش است، علائم زیر توجه سریع و دخالت درمانی سریع و اورژانسی را می طلبند: کهیر و خارش در کل بدن، تورم دهان و گلو یا هر دو، خس‌خس کردن هنگام تنفس، کوتاهی تنفس یا دشواری در تنفس، افت فشار خون، تهوع، استفراغ، اضطراب و درد قفسه سینه و بالاخره کاهش هشیاری

5- رتیل: رتیل‌ها از عنکبوت‌ها بزرگ‌تر بوده و موجوداتی پرمو هستند. این حشرات روی طعمه خود پریده و نیش خود را در بدن طعمه وارد می‌کنند. آنها سمی هستند ولی تا زمانی که به سم آنها حساسیت وجود نداشته باشد باعث مرگ نخواهند شد. نیش رتیل علائمی مشابه با نیش زنبور دارد مانند قرمزی و گرما در ناحیه گزش، ولی چنانچه به سم این حیوان حساسیت وجود داشته باشد علائمی چون دشواری در تنفس، واکنش قلبی، پلکهای پف کرده، خارش، افت فشار خون، نبض پرسرعت، تحریک پوستی، تورم عضو گزیده شده، تورم لب‌ها و گلو نیز محتمل می باشند. این علائم به فوریت‌های اورژانسی نیاز داشته و در صورت درمان نشدن فرد ممکن است جان خود را از دست بدهد. در اقدامات اولیه بهتر است عضو گزیده شده را با آب و صابون شسته و هر 10 دقیقه کمپرس یخ را روی موضع قرار دهید و سپس 10 دقیقه آن را بردارید و آن را تکرار کنید. در صورت افت فشار خون، مدت زمان کمپرس یخ را کاهش دهید تا پوست فرد آسیب نبیند.

6- عقرب: از بین حدود 2000 گونه عقرب که در دنیا شناسایی شده اند، تنها 25 تا 40 نوع آنها سم کشنده داشته و بیشتر برای برای کودکان، نوزادان و افراد میانسال می‌تواند خطرناک باشد. سم ترکیبی عقرب حاوی موادی است که روی سیستم عصبی اثر می‌گذارد. عقرب‌ها بیشتر زیر صخره‌ها، پوسته و کنده درختان زندگی می‌کنند و در فصول بهار و تابستان و گرمای بیشتر از 21 درجه فعال‌تر هستند.علائم گزیدگی با نیش عقرب از خفیف تا شدید متغیر بوده و در موارد خفیف عبارتند از: درد، سوزن سوزن شدن عضو، سوزش یا بی‌حسی در عضو گزیده شده. در موارد شدیدتر فرد با علائمی چون بی‌حسی گسترده در اندام‌ها، دشواری در بلع، سفت شدن زبان، تاری دید، حرکات سریع چشم‌ها، صرع، ترشح بزاق و دشواری در تنفس روبه‌رو می‌شود که به مراقبت‌های فوری نیاز خواهد داشت. علائم گزش عقرب در کودکان عبارتند از: درد شدید، بی‌حسی، سوزش عضو و تورم، انقباض عضلات، حرکات غیرعادی سر،‌ گردن و چشم‌ها، ترشح بزاق از دهان، تعریق، بی‌قراری و تحریکپذیری، اما افراد بالغ معمولا با علائمی چون تنفس سریع، افزایش فشار خون، افزایش نبض، انقباض عضلانی و ضعف مواجه می‌شوند. افراد مسن و بسیار جوان ممکن است بر اثر نارسایی قلب و تنفسی در ساعات اولیه گزش با نیش عقرب جان خود را از دست بدهند. برای درمان فوریتی این وضعیت، باید ابتدا موضع را با آب و صابون شست و شو داده و به خاطر احتمال تورم عضو و جلوگیری از گردش خون، زیورآلات‌ را درآورد. برای کاهش درد و کاهش سرعت گسترش سم بهتر است از کمپرس یخ هر 10 دقیقه یک بار استفاده کرده وسپس 10 دقیقه به عضو استراحت داد. این روش موثرترین راه پس از گزش محسوب می‌شود. می توان هر 4 ساعت برای کاهش درد، از استامینوفن استفاده کرد ولی باید از مصرف ایبوپروفن و آسپرین خودداری کرد زیرا ممکن است به مشکلات دیگری منجر شود. محل نیش‌زدگی را  نباید برش داد و سعی در مکش سم از داخل عضو نکرد. از مصرف هرگونه ماده غذایی و مایعات تا رسیدن به بیمارستان خودداری شود.

علائم بالینی:

در اغلب موارد فرد‌ زمان و نحوه ی  گزش‌ یا نیش‌ را به یاد نمی‌آورد. گزیـدگی حشرات معـمـولاً یـک یــا چند برآمدگی قرمز رنگ در پوست گزیده شده ایجاد می کند که خارش دار و گاهی دردنـاک است. در وسط این برآمدگی معمولاً سوراخ بسیار ریزی اسـت کــه انتهای نیـش حشره از آن بیرون زده است. این برجستگی ها معمولاً طی چند دقیقه بعد از گزش ایجاد می شوند ولی گاهی این زمان تا 12 ساعت هم ممکن است به طول بیانجامد. در محل گزش پوست فرد قرمز شده، ورم می کند، خارش دار و گاهی دردناک است. گاهی اوقات نیش حشرات، واکنش های آلرژیک در فرد ایجاد می کند. علت ایجاد آلرژی آزاد شدن ماده ی "هیستامین" در خون فرد مبتلا است. از بین این واکنش ها می توان به دشواری تنفس، سرفه، تنگی نفس و درد قفسه ی سینه به همراه با کاهش سطح هشیاری اشاره کرد. همان گونه که قبلاً گفته شد، نیش حشرات با خاراندن ممکن است عفونی شود. درصورت مشاهده ی هرکدام از این علائم، حتماً به پزشک مراجعه کنید: فرد با چند حشره در یک زمان گزیده شده باشد، جوش یا برآمدگی که درعوض بهبود یافتن، روز به روز بدتر می شود، وقتی محل گزیدگی باد کرده قرمز و حساس شود، سردرد، سرگیجه، حالت تهوع، درد در قفسه ی سینه، احساس خفگی و خس خس، دشوار شدن تنفس 

خطرات و عوارض:

در گزش زنبورعسل یا زنبور عسل احتمال ایجاد واکنش های آلرژیک بالا است.

نحوه ی برخورد و درمان:

ابتدا باید محل گزیدگی را با آب و صابون بشویید و بعد تکه ای یخ روی آن بگذارید تا سرد شود. برای جلوگیری از تورم بیشتر محل گزیدگی، آن را از سطح بدن بالاتر ببرید. این کار را در همان لحظه ای که گزیدن صورت می گیرد انجام دهید. با استفاده از موچین یا ناخن نیش حشره را درآورید. در مورد نیش زنبور بهتر است تدریجاً و با تراشیدن لایه به لایه ی سطح پوست نیش را خارج کرد و به هیچ عنوان با فشار دادن جوش سعی در بیرون کشیدن نیش نکرد، چون این کار فقط باعث خواهد شد که نیش بیشتر زیر پوست پخش شود. مهم ترین توصیه ای که می توان برای برخورد با گزش حشرات ارائه داد، این است که از خاراندن منطقه ی گزش خودداری شود، چون علاوه بر گسترده کردن محدوده ی محل گزش، باعث وارد ساختن  باکتری ها و سایر عوامل عفونی به درون پوست می شود.

برای از بین بردن احساس خارش پس از گزش حشرات بهترین کار خنک کردن ناحیه ی گزش با آب سرد یا گذاشتن یخ بر ناحیه است. درصورت لزوم، از داروهای مسکن درد یا آنتی هیستامین خوراکی یا داروهای حاوی کورتون موضعی می توان استفاده کرد تا خارش و سوزش آن کمتر شود. اگر یکی از اعضای خانواده به نیش حشرات آلرژی دارد، بهتر است قبل از رفتن به مسافرت، با پزشک در این رابطه صحبت کرد. پزشک احتمالاً به شما توصیه خواهد کرد که همراه خود آنتی هیستامین ببرید. فرد آسیب دیده و گزیده شده نباید به هیچ عنوان رانندگی کند چون احتمال بیهوش شدن یا ضعف کردن او زیاد است. در صورت وجود حرارت بیش از 38.3 درجه ی سانتی گراد یا وجود تورم، قرمزی، گرما و حساسیت به لمس در منطقه ی گزش یا عدم بهبود آنها در فاصله ی بیش از سه روز باید به پزشک مراجعه کرد تا تشخیص و درمان مناسب صورت گیرد.

عواقب و عوارض:

اکثر علائم‌ گزش ها  در عرض‌ دو تا سه روز ناپدید می‌شوند، اما خ اراندن‌ ضایعات‌ ممکن‌ است‌ بهبود علایم‌ را تا چند هفته‌ به‌ تأخیر اندازد.

از عوارض احتمالی می توان به موارد زیر اشاره کرد:

عفونت‌ باکتریایی‌ ثانویه‌ در محل‌ گزیدگی‌ یا نیش‌ که گاهی ا ممکن‌ است‌ باعث‌ تورم‌ گره‌های‌ لنفاوی‌ در گردن‌، زیر بغل‌، کشاله‌ران‌، یا آرنج‌ شود، شوک‌ آلرژیک‌ (آنافیلاکسی‌) که‌ ممکن‌ است‌ جان‌ بیمار را به‌ خطر اندازد و بر جای‌ ماندن‌ جای‌ ضایعات‌ پوستی

پیشگیری:

از مفیدترین کارهائی که برای پیشگیری از گزش می توان انجام داد پوشیدن لباسهایی با آستین و پاچه ی بلند، جوراب و دستکش به همراه استفاده از توری ها، پشه بندها و استفاده از تخت خواب های با پایه بلند به جای درازکشیدن بر زمین و همچنین استفاده از مواد دافع حشرات از قبیل اسپری ها و روغن های مخصوص (حاوی اکالیپتوس، دارچین یا روغن کرچک) است که با بوی خاصی که دارند، باعث دور کردن حشرات می شوند. مواد حاوی دی اتیل تولوآمید در دور کردن حشرات مؤثرند.  باید به یاد داشت برخی از این مواد ممکن است به مواد پلاستیکی آسیب وارد کنند و در تماس با تلفن همراه یا عینک یا کیف پول این مواد را خراب می کنند. استفاده از اسپری های  کشنده ی حشرات نیز می تواند کمک کننده باشد.  در مورد زنبورگزیدگی اگر تعداد زیادی زنبور شما را احاطه کرده اند، خیلی آرام سعی کنید از آن محل دور شوید و سعی نکنید که با تکان دست آنها را از آن محیط دور کنید، چون حرکات شدید فقط آنها را بیشتر برای نیش زدن تحریک می کند. همچنین از ضربه زدن به کندوی زنبور باید اجتناب کرد چون در چنین موقعیتی زنبورها سریعاً نیش می زنند. بهتر است از رفت و آمد در محیط هایی چون جنگل هاو مزارع، بخصوص در ساعات قبل و بعد از طلوع خورشید حتی المقدور خودداری کرد و از آن جا که بو و رنگ های روشن حشرات را تحریک می کنند، از پوشیدن لباس های تیره و زدن کرم های بودار و عطرهای قوی در محیط باز و بیرون از منزل تا حد ممکن خودداری شود. بهتر است در صورت داشتن حیوانات خانگی آنها را از نظر وجود علائم ابتلا به کک کنترل کرده و در صورت وجود علائم آنها را درمان کرد. خشک کردن برکه ها و آب های راکد در اطراف محل سکونت وکار، کاشتن گیاهانی چون اسطوخودوس، اکلیل کوهی، بالنگ، دارچین و نعنا در اطراف محل زندگی باعث دور شدن حشرات و بخصوص پشه ها می شود. آویزان کردن سیر در خار ج از منزل نیز از تجمع حشرات جلوگیری می کند و شاید یکی از فلسفه های آویزان کردن سیر در نواحی شمالی کشور همین منظور باشد.


"این مطلب در شماره ی 113  روز پنج شنبه 13 تیر 1392 مجله ی همشهری تندرستی چاپ شده است."