گال یا جرب چیست؟

Azin Ebaadi

بیماری گال یا جرب نوعی بیماری پوستی است که با بروز ضایعات پوستی خارش داری مشخص می شود. نام "گال" از زبان فرانسه وارد ادبیات پزشکی ایران شده و قبل از آن، از واژه ی "جرب"  یا "گری" برای نام گذاری این بیماری استفاده می شد. در زبان انگلیسی به آن "اسکیبیز Scabies" اطلاق می شود. لازم به ذکر است که گاه در متون قدیم بین این بیماری و بیماری "لک و پیس یا ویتیلیگو" نیز اشتباهاتی تشخیصی وارد شده و این دو بیماری معادل هم معرفی شده اند که باید گفت در واقع چنین چیزی صحت ندارد و بیماری لک و پیس یا برص یا ویتلیگو نوعی بیماری محدود به رنگدانه های پوست بوده و ربطی به جرب یا گری ندارد.

سابقه ابتلای به این بیماری به قدمت طول عمر بشریت است و رد پای این بیماری را در متون باستان و ادبیات کشورهای مختلف می توان یافت. بیماری گال شیوعی جهانی دارد و تخمین زده می شود که بیش از 300 میلیون نفر در جهان به این بیماری مبتلا باشند. عامل ایجاد این بیماری نوعی حشره ی بسیار ریز موسوم به "مایت" است. این حشرات بسیار ریز با نفوذ در پوست و ایجاد نقب ها یا تونل هایی بر سطح پوست باعث ایجاد علائم بیماری در افراد مبتلا می شوند. این بیماری  در منازل و محیط هایی که احتمال تماس های شخصی زیادتر است،  (همانند سربازخانه ها، اردوگاه ها، مراکز نگهداری از افراد بی سرپرست و عقب مانده یا زندان ها و سایر اماکن پرازدحام) فراوان تر دیده می شود. بنابراین حفظ بهداشت فردی و گروهی و استحمام و نظافت بدن و استفاده از حوله، ملافه، پتو و لبا س های شخصی شالوده و رکن اساسی پیشگیری و عدم ابتلا به گال است. البته گاه این بیماری در افرادی که سطح اجتماعی و رفاهی بالایی دارند نیز دیده می شود. مسئولین و خانواده ی افراد مبتلا به بیماری می بایست در یافتن و درمان بیماران اهتمام بسیار داشته باشند. بیماری گال جزو بیماری های مشترک بین انسان و حیوان است و حیوانات اهلی همچون سگ یا دام ها (گوسفند و بز) نیز به این بیماری مبتلامی شوند که در صورت تماس فرد با این حیوانات، لازم است حیوانات نیز تحت درمان قرار گیرند. شاید ضرب المثل "یک بز گر یک گله را گر می کند" شاهدی تاریخی بر سوابق اشتراک بیماری بین انسان و دام باشد.  از نظرعلائم و تظاهرات بالینی شایع ترین تظاهر ابتلا به گال، خارش است. خارش این بیماری شدید و آزاردهنده بود و به شکل مشخص در شب ها بیشتر است و گاه تنها شاه کلید تشخیصی بیماری "خارش شبانه" است. خارش طی چند ساعت الی چند روز بعد از ابتلا ایجاد شده و بیشتر در تنه و اندام ها بارز و مشکل زاست. بیماری معمولاً پوست سر را درگیر نمی سازد و خارش سر وجود ندارد که این نکته در افتراق آن از بیماری شپش سر کمک کننده است. یکی از مهم ترین علائم پوستی بیماری گال وجود نقب ها یا تونل هایی بر سطح پوست است. نقب ها شکاف هایی کوچک، نامنظم و خاکستری رنگ هستند که  بین انگشتان و بر روی مچ ها و همچنین چین بازو، باسن و نواحی تناسلی و رو و پشت پا ایجاد می شوند و حاوی مایت و تخم حشره هستند. بثورات پوستی گال به شکل ضایعات سرخ رنگ و کهیری شکل خارش دار بر سطح تنه یا دستها یا پاها یا دانه های تسبیحی و برجسته ی خارش دار بر روی چین بازوها، کشاله ی ران ها و نواحی تناسلی هستند. گاه این دانه های برجسته علی رغم درمان موفق بیماری و ریشه کن شدن مشکل، تا چند یا چندین هفته نیز باقی می مانند و سپس تریجاً از بین می روند. ذکر این نکته از این بابت حائز اهمیت است که گاه بیماران پس از تکمیل دوره ی درمان هنوز تعدادی از این برجستگی ها را بر سطح بدن خود می بینند و نگران می شوند که درمان موفق و مؤثر نبوده است، در حالی که موضوع فقط مرتبط با زمان است و برجستگی ها به تدریج محو خواهند شد. در شیرخواران و کودکان کم سن و سال گاه تاول ها یا تجمعاتی کیستی و چرک دار بر کف دست و پا مشاهده می شود که تشخیص و افتراق این بیماری را از عفونت های ویروسی یا باکتریائی این مناطق دشوار می سازد ولی با مراجعه به متخصص پوست وجود گال تأیید شده و درمان به راحتی انجام می شود. هخمچنین در شیرخواران به ندرت ممکن است بیماری صورت را نیز مبتلا کند. ابتلا به "زرد زخم" یا همان بیماری باکتریائی پوست که به شکل تاول های چرکی ظاهر می شود به وفور بعد از ابتلا به گال مشاهده می شود، ولی این حالت غالباً قابل کنترل و درمان است و نگرانی عمده ای ایجاد نمی کند.  گاه بیماری گال منحصر به علائم پوستی نبوده و عوارضی همچون عفونی شدن محل ورود مایت وایجاد عفونت قسمتی از پوست (موسوم به سلولیت) یا انتشار عفونت به اطراف و یا حتی گرفتاری کلیه ها و بیماری کلیوی نیز می تواند بشود. البته این حالات بسیار ناشایع بوده و عمدتاً در افرادی رخ می دهد که مدت های زیادی از ابتلایشان به بیمار گذشته باشد یا به دلایلی همچون بیماری های شدید یا ابتلا به ایدز یا بیماری های تضعیف کننده ی سیستم ایمنی مستعد گسترش بیماری در بدن شان باشند. گال نروژی یا دلمه دار نوع ناشایعی از بیماری گال است که در افراد با اشکال در سیستم ایمنی، افراد پیر، مبتلایان به HIV ، افراد پیوند عضو شده و همچنین افراد مبتلا به کاهش عملکرد حسی مثل افراد دچار فلج اندام ها و جذامی ها بیشتر دیده می شود. این افراد علی رغم تعداد بسیار زیاد ضایعات و میزان سرایت بالا بیماری شان، خارش اندکی دارند و درمان آن ها تخصصی و مشکل است.

تشخیص گال توسط پزشک مجرب چندان دشوار نیست و  با یافتن نقب ها بر لبه های انگشتان و کناره های دست ها و پاها، مشاهده ی ضایعات پوستی خارش دار و سرخ یا  برجستگی های پوستی دانه ای شکل یا علائمی همچون عفونت یا اکزمای ثانویه بر محل ابتلا امکان پذیر است. گاه می توان با کمک گرفتن از نوک سوزنی کند، نقب را باز کرد و حشره ی ذره بینی را نیز مشاهده کرد. در مورد درمان گال، اصل مهم و اساسی لزوم درمان خود بیمار و خانواده وکسانی است که در تماس فیزیکی با وی قرار دارند. در صورت مشاهده ی یک فرد مبتلا به گال، همه افراد خانواده یا کسانی که در زندان یا اماکن عمومی زندگی می کنند باید درمان شوند، حتی اگر خارش یا تظاهر پوستی هم نداشته باشند. تقریباً تمامی داروهایی که برای درمان گال به کار می روند می بایست به صورت مالیدنی و موضعی استفاده شوند. در شیرخواران و نوپایان دارو از سر تا پا و در بالغین از گردن به پایین باید مالیده شده و در طول شب باقی بماند. همچنین می بایست دارو به کمک مسواک به زیر ناخن ها رسانده شود. نواحی بین انگشتان و بین باسن و ناف نمی بایست فراموش شود. اگر با گذشت یک هفته از اولین دوره ی درمان هنوز علائمی از قبیل خارش یا ضایعات پوستی سرخ رنگ باقی مانده باشند، می بایست یک بار دیگر درمان تکرار شود. در فواصل یک هفته ای بین دو دوره ی درمان،  لباس ها، ملافه ها و حوله ها باید با اب داغ شسته شوند یا در کیسه ای سربسته به مدت 10 روز قرار داده شوند تا عامل بیماری ار بین برود. همان گونه که قبلاً اشاره شد، احتمال باقی ماندن برخی از ضایعات پوستی برجسته و کمی خارش تا 2 الی 4 هفته بعد از درمان وجود دارد. از داروهایی همچون کرم یا لوسیون لیندان یا گامابنزن هگزاکلراید 1%، لوسیون بنزیل بنزوآت 25%، کرم پرمترین 5% و کرم و لوسیون کروتامیتون 10% یا پماد سولفور برای درمان گال استفاده می شود، ولی نکته ی حائز اهمیت این است که به هیچ وجه نباید تشخیص و درمان گال توسط دوست و آشنایان یا خود فرد مطرح شده و اقدام به خود درمانی یا تجویز دارو به دیگران کرد، چون همه ی داروهای درمان گال بالقوه سمی بوده و در صورتی که به شکل نادرست و در زمانی بیش از زمان مقرر برسطح بدن باقی بمانند، جذب بدن شده و عوارض و مسمومیت های جدی و گاه غیرقابل جبرانی باقی می گذارند. همچنین برخی از داروهای درمان گال در زمان بارداری و شیردهی یا در کودکان زیر 2 سال ممنوعیت مصرف دارند. لذا تشخیص و رویکرد درمانی مناسب فقط و فقط می بایست توسط پزشک مجرب اتخاذ و اعمال گردد. بهتر است پس از اولین درمان، تمامی لباس ها، ملافه ها، تشک ها، روبالشی ها، و پتو یا لحاف فرد به مدت چند روز در معرض نور خورشید قرار داده شود یا با آب داغ شسته شده و اطوی داغ کشیده شوند. پاکیزه نگه داشتن کف زمین و جاروکشیدن یا ضدعفونی کردن زوایای اطاق و پایه های تخت با اسپری های حشره کش و تهویه کردن و نور دادن اطاق ها نیز از تدابیر مهم در ریشه کنی این بیماری است. در اشخاصی که گرفتاری نواحی تناسلی وجود دارد، احتمال انتقال بیماری با تماس جنسی وجود دارد و می بایست فرد مبتلا قبل از ارتباط جنسی کاملاً درمان شده و بهبود یافته باشد. آخرین نکته ی مهم در درمان و پیشگیری تأکید بر لزوم درمان تمامی افراد خانواده یا کسانی است که در تماس با فرد مبتلا هستند، حتی افرادی که علامتی از ابتلا نیز ندارند باید درمان شوند، چون گاه بیماری در افراد خانواده هنوز در حال نهفته و بدون علامت است و خطر ابتلا و انتقال مجدد به سایرین وجود دارد.